Czerwony świt nad Odrą. Racibórz 1945 – spotkanie historyczne na Zamku Piastowskim

Spotkanie poświęcone będzie wydarzeniom z 1945 roku na Górnym Śląsku oraz ich konsekwencjom dla regionu i jego mieszkańców. W rocznicę zakończenia walk o Racibórz organizatorzy zapraszają na rozmowę o jednym z najbardziej dramatycznych momentów w historii tej części Polski.

W spotkaniu udział weźmie Grzegorz Wawoczny, wicedyrektor Zamku Piastowskiego w Raciborzu, autor szkicu „Czerwony świt nad Odrą. Racibórz 1945”, opublikowanego w najnowszym wydaniu „Zarania Śląskiego. Seria Druga”. Poprowadzi on rozmowę z zaproszonymi gośćmi – dr. Bogusławem Traczem oraz dr. Sebastianem Rosenbaumem, autorami książki „Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku”.

Autorzy są naukowcami, pracownikami Instytutu Pamięci Narodowej, specjalizującymi się w historii Górnego Śląska. W rocznicę wejścia wojsk radzieckich do Rybnika 26 marca 1945 roku rozmawiają o pomijanym przez polską historiografię dramatycznym momencie w dziejach regionu: końcu wojny, który przyniósł nie tylko nadzieję na pokój, ale też tragedię ludności cywilnej, mordy, wywózki, gwałty, obozy dla Ślązaków oraz niszczenie śląskiego przemysłu. – Ta książka to nasz głos w obronie pamięci. Rok 1945 był dla regionu czasem nadziei i odbudowy, ale też głębokiej traumy, której skutki odczuwamy do dziś – mówią autorzy.

„Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku” to książka nietypowa – nie klasyczne opracowanie historyczne, lecz rozmowa dwóch badaczy, którzy od ponad dwóch dekad przyglądają się momentowi, który ukształtował współczesny Śląsk. Dr Sebastian Rosenbaum i dr Bogusław Tracz podejmują próbę zrozumienia i opowiedzenia roku 1945 z perspektywy lokalnej i osobistej – bez uproszczeń, z szacunkiem dla pamięci i faktów.

Książka wyróżnia się „depolityzacją” obrazu – zamiast ideologicznej propagandy daje głos świadkom, dokumentom i badaniom historycznym. Ta publikacja to literatura faktu w formie rozmowy, łącząca rzetelną analizę historyczną z narracją popularyzatorską. Autorzy prowadzą swobodny, a zarazem rzeczowy dialog, w którym starają się przywrócić pełny kontekst demograficzny, społeczny i emocjonalny tamtego czasu – stawiając czoła złożoności, a nie uproszczeniom.

Czytelnik otrzymuje bogatą w detale rozmowę, która demitologizuje i poddaje w wątpliwość utrwalone w świadomości społecznej narracje. Głównym tematem jest zderzenie różnych tożsamości – polskiej, niemieckiej i śląskiej – w obliczu gwałtownych zmian politycznych i społecznych. Książka nie unika trudnych pytań, ukazując tragedię ludności cywilnej, przymusowe przesiedlenia, akty przemocy i chaos, jaki zapanował w regionie w 1945 roku.

Publikacja wyróżnia się oddolnym spojrzeniem na historię, unikającym perspektywy mocarstw, co pozwala ukazać indywidualne doświadczenia Ślązaków w obliczu wojennego chaosu i powojennych represji. Największą siłą tekstu jest jego empatia – autorzy nie tylko diagnozują wydarzenia, ale próbują zrozumieć ich znaczenie z perspektywy tych, którzy je przeżyli. Proponują historię „od środka”, zaangażowaną, a zarazem zrównoważoną i wielowymiarową. Historia Górnego Śląska w 1945 roku, widziana oczami jego mieszkańców, ma moc odkrywania prawdy i przywracania pamięci.

Publikacja jest częścią szerszego dyskursu o Tragedii Górnośląskiej w 80. rocznicę tragicznych wydarzeń na Górnym Śląsku.

W tej książce rozmawiamy o Górnym Śląsku roku 1945. Nie spoglądamy na niego ani z Jałty, ani z Poczdamu, ani z Moskwy, ani z Waszyngtonu. Spoglądamy z lokalnej, oddolnej perspektywy. Ale wiemy, że ten skrawek świata, nie tak znowu duży, nieprzekraczający 15 tys. km kw., zamieszkany wtedy przez 2,5 mln ludzi, porwany został w owym przełomowym roku przez potężny geopolityczny cyklon. W roku 1945 nic już nie było takie samo jak przed wybuchem wojny. Te kilka miesięcy, od końca stycznia, okazało się punktem zwrotnym dla dalszej historii tej krainy.

Fragment wstępu

Środkiem na depolityzację dyskusji wokół roku 1945, antidotum na polityczną instrumentalizację, są badania historyczne i ich staranne popularyzowanie, w całej ich kompleksowości i w całej złożoności obrazu, który te badania przynoszą.

Fragment zakończenia

Jest to perspektywa jak najbardziej osobista, ale nie do końca. Jest to książka, w której czytelnicy znajdą dużą garść informacji o roku 1945, jak również nasze przemyślenia, będące wynikiem – w moim przypadku – już ponad 20 lat badań tego okresu. Zajmujemy się rokiem 1945 na Górnym Śląsku, czyli tym, co dziś określane jest mianem Tragedii Górnośląskiej. Ale nie tylko, ponieważ ten rok miał także inne wymiary. Odnosimy się do tego, co do tej pory zostało przebadane, czyli – jak najbardziej subiektywnie – do dotychczasowej historiografii.

Bogusław Tracz

Zamek Piastowski w Raciborzu – sala konferencyjna domu książęcego
31 marca 2026 r.
godz. 18.00
wstęp wolny, możliwość nabycia książki