Na Jeruzalem w Raciborzu spoczywają uczestnicy słynnych akcji zbrojnych

Zespół Biura Poszukiwań i Identyfikacji prowadził prace poszukiwawcze na tym cmentarzu w latach 2020-22. Ich celem było odnalezienie szczątków ofiar komunizmu, straconych i zmarłych w raciborskim więzieniu w latach 1947-52. W wyniku przeprowadzonych badań podjęto szczątki 15 osób. Dotarcie do rodzin ofiar oraz wykorzystanie systemu CODIS doprowadziły do bardzo szybkiej identyfikacji dziewięciu z nich.

Historia raciborskiego więzienia

Więzienie Centralne w Raciborzu przyjmowało po wojnie skazanych z całej Polski, w tym także karanych za działalność niepodległościową. Większość osadzonych, którzy w latach 1945-1956 zmarli, prawdopodobnie z powodu epidemii gruźlicy w zimnych, przepełnionych celach – pogrzebano na cmentarzu „Jeruzalem”.

Biuro Poszukiwań i identyfikacji IPN stanęło zatem przed rzadką okazją odnalezienia w jednym miejscu np. uczestników słynnych akcji zbrojnych na Kielce z sierpnia 1945 r. i Radomsko z kwietnia 1946 r.; partyzanta plutonu KWP-NSZ „Wędrowiec” i specjalisty od ucieczek rodem z poakowskiej „Organizacji Makopola”; żołnierza kpt. Hedy „Szarego” i bliskiego współpracownika st. sierż. Dziemieszkiewicza „Roja” – ofiar komunizmu z Podlasia, Mazowsza, Lubelszczyzny, Kielecczyzny, Ziemi Sandomierskiej, Łódzkiej i Górnego Śląska. Koncentrowano się na odnalezieniu szczątków 15 ofiar komunizmu, w tym 7 żołnierzy Podziemia Niepodległościowego (ZWZ-AK, DSZ, WiN, KWP, NSZ), 6 współpracowników Podziemia (ZWZ-AK, DSZ, WiN, ROAK, NZW, LCL), członka antykomunistycznej organizacji młodzieżowej i ofiary przymusowej kolektywizacji wsi.

Raciborska nekropolia jest wyjątkowa ze względu na zachowane na jej tyłach, w niemal nienaruszonym stanie, powojenne pochówki, co umożliwiło badanie archeologiczne w pierwotnym ułożeniu spoczynkowym. Mimo to, nie było to proste przedsięwzięcie. Największą trudnością prac było odtworzenie układu 4 ostatnich kwater cmentarza, których granice dawno się zatarły. Duża część obszaru była zasypana 1,5 metrową warstwą ziemi, część zarosła gęstwiną ciernistych krzewów, w których ręcznie wycinano korytarze, aby dotrzeć do typowanych miejsc. Równocześnie zastosowano kilka metod typowania, które wzajemnie się uzupełniały. Analizowano układ nielicznych istniejących oznaczonych mogił, linii działek, położenie zachowanych częściowo betonowych stel z numerkami, a nawet karp, czyli pozostałości ściętych dawniej drzew – świadków historii nekropolii. Niezwykle przydatna okazała się georeferencja kilku powojennych zdjęć lotniczych przy pomocy specjalistycznego oprogramowania, czyli precyzyjne nałożenie ich na współczesne zdjęcia satelitarne (w różnych porach roku) oraz zdjęcia wykonane z drona. Jednocześnie prześledzenie ok. 1000 zapisów w starych księgach cmentarnych (cofając się niekiedy aż do przełomu XIX i XX wieku, pozwoliło zrekonstruować skomplikowany kształt i nazewnictwo dawnych kwater oraz położenie nieistniejących alejek. Odtworzono w ten sposób nie tylko zasięg dawnych kwater, ale również kolejność pochówków w rzędach.

Poszukiwania i identyfikacje

Badanie archeologiczne potwierdziło wyniki typowania, przy czym udało się także w nielicznych przypadkach przezwyciężyć trudności wynikające z anomalii w odtworzonym układzie. Precyzyjne dokumentowanie przez archeologów zarysów jam grobowych, układu spoczynkowego szczątków i odnalezionych artefaktów – pomogło odróżnić regularne pochówki od więziennych. Praca antropologów, w tym badanie szczątków in situ, pozwoliła potwierdzić sekwencje pochówków i podjąć szczątki 15 poszukiwanych ofiar komunizmu. Poddano je dalszym badaniom, w tym identyfikacji genetycznej.

W lipcu 2022 roku w Belwederze IPN ogłosił identyfikację 4 ofiar komunizmu, odnalezionych na raciborskiej nekropolii: śp. śp. Stanisława Chmielewskiego, Józefa Jankowskiego, Antoniego Kielocha i Wacława Laskowskiego.

Sylwetki zidentyfikowanych 

Skuteczne poszukiwania IPN na cmentarzu „Jeruzalem” w Raciborzu przyniosły pewien społeczny oddźwięk – odnalezione ofiary zostały upamiętnione odsłoniętym w 2021 r. przed więzieniem niezwykłym pomnikiem, a przy okazji tegorocznych obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych, na – jak się ją ostatnio nazywa – raciborskiej „Łączce”, postawiono brzozowy krzyż – symbol żołnierzy Podziemia Niepodległościowego.