Wydziedziczenie - jak skutecznie wydziedziczyć członka rodziny?

W ten sposób możemy pozbawić osobę, która dziedziczyłaby po nas ustawowo możliwości tego dziedziczenia, co wiąże się przy okazji z pozbawieniem go prawa do zachowku. Przy czym, trzeba mieć na uwadze, że należy tego dokonać w odpowiedniej formie i z zachowaniem wszystkich kwestii formalnych. 

Gdzie zawrzeć wydziedziczenie? 

Wydziedziczenia członka rodziny dokonuje się zawsze w testamencie. Prawo nazywa taki testament „testamentem negatywnym”, gdyż zawiera on wskazanie co do niemożliwości dziedziczenia. Jednak nic nie stoi na przeszkodzie, by zawrzeć w testamencie obok wydziedziczenia także dyspozycji testamentowych w sensie pozytywnym, czyli takim, które będą przysparzać majątek przyszłym spadkodawcom. 

Zatem wydziedziczenia dokonuje się przez zawarcie w testamencie oświadczenia o pozbawieniu zstępnych (dzieci, wnuków itd.) małżonków lub rodziców prawa do zachowku. Należy pamiętać, iż nie ma innej drogi do skutecznego wydziedziczenia krewnych- musi to zostać dokonane przez złożenie danego oświadczenia do dokumentu jakim jest testament- wskazuje adwokat Agata Koschel-Sturzbecher. 

Takie wydziedziczenie wiązać się będzie z tym, iż dziedziczyć będą wszystkie pozostałe dzieci spadkodawcy i jego małżonek- oprócz osoby wydziedziczonej. Jeśli chcemy wydziedziczyć większą ilość osób to powinniśmy zawrzeć oświadczenie o wydziedziczeniu co do każdej konkretnej osoby. 

Podsumowując, jeśli chociażby rozważamy wydziedziczenie któregoś z członków rodziny, należy tym tematem zainteresować się za życia. Przy czym, pamiętać trzeba, że wydziedziczenie dotyczy tylko danej osoby, którą traktuje się tak jakby nie dożyła otwarcia spadku, więc w jej miejsce dziedziczyć będą zstępni wydziedziczonego, czyli jego dzieci, wnuki itd. 

Co wpływa na ważność wydziedziczenia? 

Jako że wydziedziczenia można dokonać tylko przez zawarcie odpowiedniego oświadczenia w testamencie to kluczowa będzie tu kwestia ważności tego testamentu (zobacz "Jak napisać skuteczny testament?"). Mimo, iż z pozoru może się wydawać, iż jest to prosty do sporządzenia dokument to jednak należy dochować szereg kwestii formalnych, a ich niedochowanie może skutkować nawet nieważnością testamentu, a w konsekwencji nieważnością wydziedziczenia. 

Na uwadze trzeba mieć, iż nie można wydziedziczyć skutecznie krewnego, który na skutek swojego wieku lub stanu psychicznego (np. problemów psychicznych) nie może świadomie podejmować decyzji i kierować swoim postępowaniem. Takie wydziedziczenie byłoby nieważne w świetle prawa. 

W jakich sytuacjach wydziedziczenie będzie możliwe? 

Polskie prawo cywilne wyodrębnia trzy przesłanki, które umożliwiają skuteczne wydziedziczenie członka rodziny. Mowa o:

• Uporczywym postępowaniu w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego i wbrew woli spadkodawcy- będzie tu zatem mowa o długotrwałych zachowaniach spadkobiercy, może dotyczyć jego prowadzenia się, życia wbrew zasadom współżycia społecznego i może objawiać się np. przez używanie narkotyków, alkoholu, czy innych używek, popełnienie ciężkich przestępstw, niewypełnianie obowiązków rodzinnych etc. 
• Dopuszczeniu się umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób- chodzi oczywiście o przestępstwa określone w kodeksie karnym. Jednak na uwadze należy mieć, iż spadkobierca nie musi być skazany prawomocnym wyrokiem karnym, wystarczy samo wysokie prawdopodobieństwo dopuszczenia się przez niego ciężkiego przestępstwa wobec spadkodawcy. Odnośnie osób najbliższych dla spadkodawcy- mowa tu o osobach z nim spokrewnionych oraz związanych z nim, w tym także jeśli chodzi o konkubenta/konkubinę. 
• Uporczywym niedopełnieniu względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych- mowa tu o działaniu długotrwałym, więc nie wystarczy jednorazowe czy nawet kilkukrotne niewywiązanie się z takiego obowiązku. Z kolei jeśli chodzi o sam obowiązek, to chodzi tu nie tylko o niewywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, czy związanego z pomocą finansową, ale także każdy inny obowiązek wobec spadkodawcy, czyli także jeśli chodzi o pomoc, opiekę- nie mówiąc już o stosowaniu przemocy, czy innych czynów niedozwolonych. 
  Pamiętać należy, iż negatywne postępowanie spadkodawcy musi nastąpić co najmniej w momencie podpisania testamentu, w którym zawarliśmy oświadczenie o wydziedziczeniu. Natomiast, aby została spełniona przesłanka wskazana powyżej jako druga to przestępstwo musi być popełnione przed dokonaniem wydziedziczenia. 

Ważną kwestią jest też to, iż nie można wydziedziczyć osoby, która z powodu swojego wieku lub stanu psychicznego (np. choroby psychicznej) nie może świadomie podejmować decyzji i kierować swoim postępowaniem, więc takiej osoby nie można skutecznie wydziedziczyć. 

Co zrobić, gdy spadkodawca przebaczył wydziedziczonemu? Czy można cofnąć wydziedziczenie?

W sytuacji, w której, spadkodawca za życia przebaczył wydziedziczonemu, samo wydziedziczenie staje się bezskuteczne to stanowi o tym art. 1010 par. 1 k.c. Chodzi tu oczywiście o wybaczenie spadkobiorcy jego niegodnego zachowania, kłótni, czy wyrządzonych spadkodawcy krzywd. Co istotne, nieważne będzie wybaczenie dokonane przez spadkodawcę, który w momencie dokonania przebaczenia nie miał zdolności do czynności prawnych, czy był w inny sposób pozbawiony możności świadomego decydowania o swoim majątku. 

Wydziedziczyłem syna - co z moimi wnukami?

Należy pamiętać, że w sytuacji, gdy spadkodawca wydziedziczy skutecznie swojego zstępnego np. syna to w sytuacji, gdy syn posiada dzieci, dzieci te dojdą do dziedziczenia w miejsce ojca i będą miały prawo do zachowku w razie, gdy w testamencie nic nie zostanie im przypisane. Zatem, gdy naszą intencją jest pozbawienia prawa do zachowku jedynie dziecka to jego dzieci będą miały prawo do należnego spadku.