Ceremonia z oficjalną prezentacją tablicy upamiętniającej cmentarz żydowski przy ulicy Głubczyckiej

Uroczystość miała także religijny charakter. Piotr Kowalik, główny specjalista ds. judaistyki i metodyki w Muzeum POLIN oraz członek warszawskiej Gminy Wyznaniowej Żydowskiej, odmówił modlitwę za zmarłych. Przy ulicy Głubczyckiej-Fojcika, na terenie kirkutu z początku XIX w., spoczywają raciborscy Żydzi. Do czasu wejścia w życie ustaw norymberskich tworzyli blisko dziesięcioprocentową społeczność miasta. Dziś pozostały po niej nieliczne ślady – przy Szewskiej działka po synagodze, przy wylocie w stronę Kietrza cmentarz. Nekropolia o powierzchni ponad dwóch hektarów przetrwała nazizm i II wojnę światową. Nagrobki usunięto dopiero w latach 60. i 70. XX w. Zachowało się ich raptem kilka. Dokumentacja fotograficzna, wykonana przez cenionego badacza raciborskich nekropolii Kazimierza Świtlińskiego, znajduje się w Muzeum.

Podczas dzisiejszej uroczystości - w imieniu dyrektora Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN Zygmunta Stępińskiego - odczytano list przybliżający ideę projektu upamiętniania miejsc pochówków Żydów. Tablica zawisła na murze przy bramie wjazdowej. Głos zabrali włodarze miasta, prezydent Dariusz Polowy i wiceprezydent Dawid Wacławczyk oraz dyrektor Muzeum w Raciborzu Romuald Turakiewicz. Wszyscy zgromadzeni udali się na teren cmentarza. Przy jednej z ocalałych macew złożono kamienie - w judaizmie symbol pamięci o zmarłych.

Z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa wraz z lokalnymi partnerami zorganizowały już trzecią edycję uroczystych prezentacji oznakowań cmentarzy żydowskich w siedmiu województwach: małopolskim, śląskim, kujawsko-pomorskim, świętokrzyskim, warmińsko-mazurskim, dolnośląskim, lubuskim.

Tegoroczne uroczystości zamyka prezentacja tablicy na terenie cmentarza żydowskiego w Raciborzu w województwie śląskim. Kolejne, w pierwszym kwartale 2024 roku, odbędą się w województwach: dolnośląskim i kujawsko-pomorskim.

- Dla społeczności żydowskiej cmentarze mają ogromne znaczenie. Nekropolia żydowska stanowiła kamień węgielny każdej gminy. Uzyskanie zgód na urządzenie cmentarza było definitywnym ugruntowaniem jej istnienia. To akt o większej sile niż przywilej osiedleńczy czy nawet budowa synagogi – podkreśla wspomniany Zygmunt Stępiński, dyrektor Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Nowe oznakowanie cmentarza żydowskiego w Raciborzu łączy tradycję z nowoczesną formą upamiętnienia. Tablica informacyjna w swoim kształcie nawiązuje do macewy (tradycyjnej formy nagrobka żydowskiego). A zamieszczony na niej znak QR pozwala na odkrycie jej dawnej historii. Kod odsyła odwiedzających na stronę portalu zabytek.pl, gdzie znajduje się szersza charakterystyka nekropolii w Raciborzu.

Ceremonia nie jest jedynym elementem upamiętnienia. Wydarzeniu towarzyszyły warsztaty dla dzieci i młodzieży – działania edukacyjne dla szkół przygotowane i prowadzone przez edukatorów Muzeum POLIN, które odbyły się w raciborskim muzeum w dniach 13-14 grudnia 2023 r.

Muzeum w Raciborzu – jak wspomniano - ma w swoich zbiorach bogatą dokumentację zdjęciową cmentarza żydowskiego sprzed jego zniszczenia. Największa liczba nagrobków pochodziła z drugiej połowy XIX i początku XX wieku. Były wykonane z czarnego, białego i różowego marmuru, granitu lub piaskowca. Nagrobki miały postać tradycyjnych macew bądź obelisków. Do stycznia 1945 roku cmentarz przetrwał w stanie nienaruszonym. Po wojnie ulegał stopniowej degradacji, aż do roku 1973, gdy z polecenia władz miejskich zlikwidowano wszelkie elementy naziemne nekropolii.

W tradycji żydowskiej istnieje nakaz zaznaczania miejsc pochówku. Łączy się to zarówno z uczczeniem pamięci zmarłego, jak też z koniecznością zaznaczania miejsca kontaktu z umarłym. Pierwszymi formami nagrobków były przydrożne kurhany, na które każdy przechodzący miał obowiązek dołożyć kolejny kamień. Z tego wywodzi się obyczaj układania na grobach małych kamyków. Gest ten wyraża pamięć o zmarłych. Wspólne dla tradycji żydowskiej i nieżydowskiej jest zapalanie świecy.

Prezentacja tablicy oraz program edukacyjny realizowane są w ramach projektu „Żydowskie Dziedzictwo Kulturowe” (Komponent IV: „Sąsiedzi: przedmioty, ludzie, opowieści”, Priorytet 2: „Program opisu i oznakowania wybranych cmentarzy żydowskich”), finansowego z grantu udzielonego Muzeum POLIN przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię w ramach Funduszu EOG oraz przez budżet krajowy. Celem projektu jest ochrona i popularyzacja dziedzictwa polskich Żydów poprzez programy edukacyjne i kulturalne.

Inicjatorem programu jest Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.