Rankiem 10 listopada 1938 roku Racibórz stanął w ogniu antyżydowskiego pogromu [FOTO i WIDEO]

Nazistowski pogrom pod pretekstem zamachu w Paryżu

W listopadzie 1938 roku społeczność żydowska w Niemczech stała się celem zorganizowanej przez nazistowskie władze fali przemocy, która przeszła do historii jako Noc Kryształowa (Kristallnacht).

Bezpośrednim pretekstem do rozpoczęcia pogromów było zastrzelenie 7 listopada 1938 roku w Paryżu niemieckiego sekretarza poselstwa Ernsta vom Ratha przez 17-letniego Herszela Grynszpana. Nazistowska propaganda wykorzystała zamach do rozpętania antyżydowskiej kampanii, która szybko przerodziła się w zorganizowany terror.

Nie była to spontaniczna reakcja społeczeństwa. Już 9 listopada Reinhard Heydrich, szef Służby Bezpieczeństwa SS, rozesłał do jednostek policyjnych szyfrogram z instrukcjami dotyczącymi wystąpień przeciwko Żydom. Policjanci otrzymali polecenie, by nie przeciwdziałać demonstracjom, jeżeli będą przebiegały zgodnie z wytycznymi. Dopuszczano niszczenie żydowskich sklepów i podpalanie synagog, pod warunkiem że ogień nie zagrozi sąsiednim budynkom.

W praktyce oznaczało to przyzwolenie państwa na przemoc, grabież i niszczenie żydowskiego majątku.

10 listopada nad ranem tłum podpalił raciborską synagogę

O przebiegu wydarzeń w Raciborzu pisała katowicka gazeta „Polonia” w wydaniu z 13 listopada 1938 roku.

Według jej relacji w czwartek nad ranem tłum demonstrantów przeszedł głównymi ulicami miasta, kierując się do miejscowej bóżnicy. Przed podpaleniem budynku usunięto z niego cenniejsze przedmioty.

„W Raciborzu nad Odrą w czwartek nad ranem przeciągnął głównymi ulicami miasta tłum demonstrantów, który podążył do tamtejszej bóżnicy i podpalił ją w ten sam sposób, jak w innych miastach, usunąwszy z niej poprzednio cenniejsze przedmioty” – informowała „Polonia”. Gazeta zwróciła uwagę na jeszcze jeden szczegół. W dniu pogromu wszystkie większe i mniejsze zakłady przemysłowe w Raciborzu zwolniły swoich pracowników z pracy, aby mogli uczestniczyć w demonstracjach.

Na miejscu pojawili się raciborscy strażacy. Zachowany materiał zdjęciowy pokazuje, że strumień wody skierowano na synagogę, choć z jednej z zachowanych relacji wynika, że akcję podjęto „nie po to, by gasić pożar, lecz wyłącznie w celu ochrony sąsiednich budynków”. Wnętrze zostało doszczętnie wypalone. Obiekt jednak przetrwał. W czasie II wojny światowej służył Niemcom jako składnica książek zrabowanych na terenie ZSRR.

Zachowany materiał ikonograficzny przedstawiający żydowski dom modlitwy w Raciborzu jest skromny. Kilka fotografii wykonano we wrześniu oraz 5 października 1938 roku, w Jom Kipur (Dzień Pojednania).

Na rynku zgromadziło się podobno 20 tysięcy osób

O przebiegu antyżydowskiej demonstracji w Raciborzu informował również wydawany w Gliwicach „Oberschlesischer Wanderer”. Według przytoczonej relacji na rynku miało zgromadzić się około 20 tysięcy osób. Wśród lokalnych działaczy NSDAP uczestniczących w wydarzeniach wymieniano Karla Bergera – kierownika propagandy w Kreisleitung NSDAP Ratibor – oraz Alfreda Hawellka, przewodniczącego miejscowej organizacji NSDAP.

Berger miał odczytywać fragmenty Talmudu, przedstawiając je w sposób mający rozbawić zgromadzonych. Hawellek wygłosił natomiast antyżydowskie przemówienie, które – jak opisywała gazeta – przerywały burzliwe oklaski.

Alfred Hawellek (1905–1981), urodzony w Raciborzu, był działaczem NSDAP i jednym z lokalnych przedstawicieli nazistowskiego aparatu władzy. Do partii wstąpił w lutym 1926 roku, wcześniej angażując się w działalność skrajnie prawicowych organizacji paramilitarnych, m.in. Bund Oberland i Wehrwolf. Od czerwca 1933 roku kierował strukturami NSDAP w powiecie raciborskim, był również członkiem rady miejskiej. W 1936 roku uzyskał mandat do Reichstagu, w którym zasiadał aż do upadku III Rzeszy w 1945 roku. Podczas II wojny światowej służył jako podoficer i dostał się do niewoli sowieckiej, z której wrócił dopiero w 1955 roku. Osiedlił się wówczas w Straubing w Bawarii.

Około 300 sklepów zdemolowanych na Śląsku Opolskim

Pogrom w Raciborzu był częścią szerszej akcji przeprowadzonej w niemieckiej części Górnego Śląska. „Polonia” informowała o skali zniszczeń w Bytomiu, Gliwicach, Zabrzu, Strzelcach Opolskich, Opolu i Raciborzu. Według gazety na całym obszarze Śląska Opolskiego zdemolowano około 300 żydowskich sklepów. Demonstranci niszczyli witryny, wyposażenie lokali oraz znajdujące się w nich towary. Ofiarą ataków padały między innymi sklepy galanteryjne, tekstylne, papiernicze i księgarnie. Wartość zniszczonych towarów i wyposażenia szacowano na około milion marek.

Jednak szczególnie bulwersujące były działania władz podejmowane już po zakończeniu pogromu. Żydowscy właściciele sklepów, o ile pozostawali na wolności, otrzymali nakaz natychmiastowego uporządkowania lokali i naprawienia wyrządzonych szkód. Wszystko na własny koszt. Niemieckie władze nie ograniczyły się do nakładania na żydowskich przedsiębiorców obowiązku naprawiania zniszczonych sklepów. Przystąpiły również do przejmowania należnych im odszkodowań z polis ubezpieczeniowych. „Polonia” informowała, że władze, działając w porozumieniu z towarzystwami ubezpieczeniowymi, rozpoczęły konfiskowanie pieniędzy należnych kupcom za zniszczone mienie.

Według ówczesnych, wstępnych szacunków przejmowane kwoty miały wynosić łącznie od 800 do 900 tysięcy marek. Pieniądze te miały przypaść Skarbowi Państwa. Kolejnym etapem była likwidacja przedsiębiorstw należących do Żydów, którzy zostali aresztowani, osadzeni w obozach koncentracyjnych lub zmuszeni do ukrywania się. W takich przypadkach władze ustanawiały specjalnych komisarzy zajmujących się likwidacją sklepów i przejmowaniem przedsiębiorstw przez niemieckich właścicieli, określanych w nazistowskiej terminologii jako „aryjczycy”. Według „Polonii” w Bytomiu, Gliwicach i Zabrzu w ciągu zaledwie kilku dni prawie 80 procent żydowskich sklepów przeszło w niemieckie ręce.

706 Żydów w Raciborzu w 1928 roku

Wydarzenia listopada 1938 roku dotknęły społeczność, która od pokoleń była częścią historii Raciborza. Według danych z 1928 roku raciborska gmina żydowska liczyła 706 osób. W czasie Nocy Kryształowej, po wejściu w życie na Górnym Śląsku ustaw norymberskich, społeczność ta była zapewne już znacznie mniej liczna.