Kartka z historii. Od sekularyzacji do książęcej rezydencji. Jak Racibórz trafił w ręce Hessenów

W 1810 roku Prusy przeprowadziły sekularyzację majątków kościelnych. Odtąd stały się one własnością państwa. Na mocy zarządzenia rządowego z 28 listopada 1811 roku książę zu Sayn-Wittgenstein miał przejąć od konwentu dominikanek: Adamowice, Baborów, Bieńkowice, Bogunice, Bronki, Czerwonków, Dzielów, Ligotę, Niekazanice, Nową Cerekiew, Suchą Psinę, Sułków oraz Zawadę. Od kapituły kolegiackiej: Cyprzanów, Ganiowice, Grzegorzowice, Janowice, część Studziennej oraz Żerdziany. Od klasztoru bożogrobców: Rudnik i Nowe Miasto, a ponadto wszystkie nieruchomości klasztoru dominikanów oraz majętności rudzkich cystersów.

Książę zu Sayn-Wittgenstein został jedynie nominalnym właścicielem. W istocie całość dóbr raciborskich miał przejąć książę-elektor von Hessen-Kassel za ustaloną cenę. Przyczyną takiego okrężnego sposobu załatwienia sprawy był zapewne fakt, że ewangelickie Królestwo Pruskie nie chciało zawierać umowy z katolickim księciem-elektorem i stąd wybrano pośrednika w osobie pruskiego ministra, będącego protestantem. 1 lipca 1812 roku zawarto umowę, w wyniku której dobra raciborskie sprzedano za cenę 627 751 talarów i 1 grosz. Dzięki zabiegom księcia von Hessen-Kassel majętności te, będące dotąd lennem, na mocy edyktu z 6 czerwca 1817 roku przekształcono w księstwo udzielne, wolne od danin. W 1819 roku udzielne księstwo raciborskie obejmowało 65 wsi i 30 folwarków w powiatach: głubczyckim, kozielskim, raciborskim, rybnickim i toszecko-gliwickim. Na jego obszarze żyło 696 chłopów, 713 zagrodników i 1818 chałupników. Łącznie zamieszkiwało tu 18 720 osób.

Książę-elektor tylko raz był w Raciborzu. 3 lipca 1819 roku następca tronu pruskiego, arcyksiążę Fryderyk Wilhelm Hohenzollern, złożył wizytę w Raciborzu. Właściciel udzielnego księstwa musiał być obecny, aby powitać arcyksięcia. Ten nie wstąpił nawet na zamek, ponieważ był on wówczas w nienajlepszym stanie. Wśród głośnych okrzyków radości zebranego tłumu, jak pisał ówczesny kronikarz, wysoko urodzony gość zajechał do miasta, gdzie w domu kupca Wolfa na Rynku, w otoczeniu notabli i świty, spożył obiad, aby następnie pokazać się zebranemu tłumowi, podczas gdy uczniowie gimnazjum wykonywali pieśni. Książę-elektor niedługo władał księstwem raciborskim, przynoszącym roczny dochód w wysokości 55 000 talarów. W 1815 roku Hesja odstąpiła część swoich terenów Królestwu Pruskiemu. Na skutek tego landgraf von Hessen-Rothenburg utracił swoje majętności. Książę-elektor heski uznał za stosowne zrekompensować straty landgrafowi Wiktorowi von Hessen-Rothenburg, odstępując mu w 1820 roku księstwo raciborskie. Król pruski dodał ponadto opactwo benedyktynów w Corvey w Westfalii. Opactwo to, założone w 822 roku, stało się własnością fiskusa pruskiego także w wyniku sekularyzacji.

Wiktor Amadeusz von Hessen-Rothenburg wraz z małżonką Elizą de domo księżniczką zu Hohenlohe-Langenburg przyjechał do Raciborza 2 września 1820 roku. Miasto nadało mu honorowe obywatelstwo, a przedstawiciele magistratu z bractwem kurkowym witali dostojną parę przed Wielką Bramą i towarzyszyli jej do zamku. Nowy właściciel, po zapoznaniu się z majątkami, 27 września utworzył raciborską komorę jako ośrodek zarządzający górnośląskimi dobrami. Ponieważ niektóre majątki wchodzące w skład dóbr były wyposażone w prawa zwierzchności, król pruski Fryderyk Wilhelm III, dokumentem z 9 czerwca 1821 roku, podniósł dobra raciborskie do godności księstwa pośrednio zawisłego (Mediatherzogtum), z prawem oddzielnego głosu w śląskim Landtagu i wszystkimi prawami przysługującymi najzasobniejszym posiadłościom śląskim, jak na przykład Oława i Pszczyna. Posiadłość w Corvey uzyskała godność księstwa (Mediatfürstentum).

Wiktor Amadeusz von Hessen-Rothenburg obrał na siedzibę Racibórz. Zamek nie nadawał się jednak na rezydencję magnacką. Wybrał więc klasztor cystersów w Rudach, adaptując odpowiednio jego wnętrza i wprowadzając wokół nowe założenia parkowe. Landgraf był doskonałym zarządcą. W 1830 roku zamienił kilka majątków na Łużycach, wartości 336 000 talarów, na dobra w Sośnicowicach. Sprzedał Baborów i kupił majętności zębowickie koło Olesna. Mieszkał na zmianę w zamku rodowym Rothenburg nad Fuldą w Hesji, w Rudach i Zębowicach. Oba jego małżeństwa były bezdzietne. Druga żona, Eliza zu Hohenlohe-Langenburg, namówiła go do zapisania majątku swoim bratankom. Na sporządzenie takiego testamentu landgraf uzyskał przyzwolenie rządu pruskiego. W ostatniej woli powołał na spadkobierców Wiktora Maurycego i Klodwiga Karola Wiktora, książąt zu Hohenlohe-Waldenburg-Schillingsfürst. Zmarł w 1834 roku w Zębowicach i został złożony do krypty pod kaplicą mariacką w kościele w Rudach, obok wcześniej zmarłej żony.