Miejski Plan Adaptacji do zmian klimatu dla Miasta Racibórz. Jakie są wyniki diagnozy?

Zmiany klimatu coraz silniej wpływają na funkcjonowanie miast, warunki życia mieszkańców oraz bezpieczeństwo infrastruktury. Koniecznością staje się szybka adaptacja do skutków zmian klimatu, czyli podejmowanie działań ograniczających ich wpływ na gospodarkę, społeczeństwo oraz środowisko.

Adaptacja oznacza proces przystosowywania się do ekstremalnych zjawisk pogodowych i ich konsekwencji, takich jak burze, deszcze nawalne, powodzie, upały, susze czy silny wiatr. Opiera się ona na świadomości, że niezależnie od podejmowanych działań mających na celu łagodzenie zmian klimatu, ekstremalne zjawiska pogodowe i ich skutki będą narastać. Realizowana jest poprzez różnorodne działania adaptacyjne, których celem jest zwiększenie odporności miasta na zagrożenia klimatyczne oraz wykorzystanie szans wynikających ze zmian lokalnych warunków klimatycznych.

Odpowiedzią Raciborza na te wyzwania jest przystąpienie do opracowania Miejskiego Planu Adaptacji do zmian klimatu, będącego dokumentem strategicznym wskazującym, w jaki sposób miasto może ograniczać negatywne skutki zmian klimatu, a jednocześnie rozwijać się w sposób bezpieczny i zrównoważony.

Pierwszym i kluczowym etapem prac nad Miejskim Planem Adaptacji była diagnoza, oparta na analizach klimatycznych, hydrologicznych, przestrzennych i społecznych. Jej celem było rozpoznanie zagrożeń klimatycznych, określenie wrażliwości i podatności miasta oraz ocena jego potencjału adaptacyjnego.

Analizy wykonane przez ekspertów Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych na potrzeby Miejskiego Planu Adaptacji pozwoliły jednoznacznie wskazać wyzwania klimatyczne, z jakimi Racibórz mierzy się obecnie i z którymi będzie się mierzył w kolejnych latach. Potwierdzono, że miasto znajduje się pod rosnącym wpływem zmian klimatu. Do najważniejszych zidentyfikowanych zagrożeń należą: stały wzrost średniej rocznej temperatury powietrza, coraz częstsze występowanie dni gorących, dni upalnych oraz fal upałów, zjawisko miejskiej wyspy ciepła szczególnie widoczne na obszarach o wysokim stopniu uszczelnienia terenu, krótkotrwałe, lecz bardzo intensywne opady deszczu prowadzące do lokalnych podtopień i tzw. powodzi błyskawicznych, a także zagrożenie wezbraniami i powodziami od strony Odry oraz mniejszych cieków wodnych. Zjawiska te w coraz większym stopniu oddziałują na zdrowie mieszkańców, gospodarkę wodną, stan infrastruktury technicznej oraz codzienne funkcjonowanie miasta.

Wrażliwość miasta na skutki zmian klimatu określa stopień, w jakim poszczególne elementy systemu miejskiego, takie jak infrastruktura, mieszkańcy czy gospodarka, podlegają negatywnym wpływom ekstremalnych zjawisk pogodowych. Jej poziom zależy między innymi od struktury przestrzennej miasta, gęstości zabudowy, udziału terenów zieleni, stanu infrastruktury technicznej oraz struktury demograficznej.

W Raciborzu wysoka wrażliwość dotyczy przede wszystkim obszarów o zwartej zabudowie i znacznym udziale powierzchni nieprzepuszczalnych, gdzie obserwowane jest intensywne przegrzewanie przestrzeni oraz szybki spływ wód opadowych. Wśród mieszkańców szczególnie narażone są grupy wrażliwe, takie jak seniorzy, dzieci, osoby przewlekle chore, osoby z niepełnosprawnościami oraz kobiety w ciąży. Skutki fal upałów, podtopień czy przerw w dostawach energii bezpośrednio wpływają na zdrowie fizyczne i psychiczne oraz bezpieczeństwo społeczne.

Racibórz posiada jednocześnie istotne zasoby, które mogą zostać wykorzystane do ograniczania skutków zmian klimatu i zwiększania bezpieczeństwa mieszkańców. Potencjał adaptacyjny miasta oznacza jego zdolność do reagowania na zmiany klimatu oraz minimalizowania ich negatywnych konsekwencji. Zdolność ta zależy od zasobów instytucjonalnych, finansowych i infrastrukturalnych, a także od kapitału społecznego.

Przeprowadzone analizy wykazały, że Racibórz dysponuje istotnymi atutami w tym zakresie. Należą do nich dobre przygotowanie służb miejskich, funkcjonujące mechanizmy informowania i ostrzegania mieszkańców oraz rozwinięta infrastruktura techniczna, w tym suchy zbiornik przeciwpowodziowy Racibórz Dolny, który znacząco ogranicza ryzyko powodzi rzecznej, a także polder Buków. Na poziomie średnim oceniono możliwości finansowe miasta, kapitał społeczny, system ochrony i rozwoju zieleni oraz poziom innowacyjności. Oznacza to, że Racibórz posiada solidne podstawy do wzmacniania swojej odporności, jednak wymaga to działań zaplanowanych w sposób długofalowy i spójny.

Istotnym elementem diagnozy była także ocena podatności na skutki zmian klimatu. Podatność określa, w jakim stopniu miasto, jego zabudowa, infrastruktura techniczna, transport, usługi i społeczeństwo nie są zdolne do reagowania na negatywne zjawiska pogodowe i ich konsekwencje, takie jak opady nawalne, powodzie, fale upałów czy susze. Wysoka podatność oznacza poważne skutki i brak zdolności adaptacyjnych, średnia – znaczące zakłócenia i umiarkowaną zdolność do adaptacji, natomiast niska – odporność oraz możliwość szybkiego przystosowania się.

W Raciborzu najwyższą podatność stwierdzono w obszarze zdrowia publicznego oraz gospodarki wodnej. Wynika to zarówno z wrażliwości infrastruktury placówek medycznych i opiekuńczych, jak i ze struktury demograficznej mieszkańców. Z tego względu działania adaptacyjne w tych obszarach powinny być traktowane priorytetowo. Transport, energetyka, dziedzictwo kulturowe oraz rolnictwo charakteryzują się podatnością średnią. Zabudowa mieszkaniowa, budynki publiczne, przemysł i usługi wykazują podatność średnią z tendencją do wysokiej. Z kolei zasoby przyrodnicze miasta, w tym zieleń miejska oraz różnorodność biologiczna, cechują się podatnością niską, choć w związku z nasilającymi się suszami i stresem wodnym obserwowany jest jej stopniowy wzrost.

Rzetelna diagnoza stanowi podstawę podejmowania decyzji dotyczących zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom oraz dalszego rozwoju miasta w warunkach zmieniającego się klimatu. Jej wyniki umożliwiają zaplanowanie działań adaptacyjnych adekwatnych do lokalnych uwarunkowań Raciborza, wskazanie obszarów i sektorów wymagających priorytetowych działań oraz dobór rozwiązań zwiększających odporność miasta na skutki zmian klimatu.

Kolejnym etapem prac nad Miejskim Planem Adaptacji będzie wspólne wypracowanie konkretnych działań inwestycyjnych, organizacyjnych i edukacyjnych, realizowanych we współpracy z mieszkańcami oraz interesariuszami. Połączenie wiedzy eksperckiej z doświadczeniem lokalnym stanowić będzie fundament skutecznej adaptacji Raciborza do zmieniających się warunków klimatycznych.