180 lat kolei żelaznej w Raciborzu. Rocznica, która przeszła niemal niezauważona

Doprowadzenie kolei żelaznej do Raciborza było jednym z najważniejszych momentów w historii miasta. To właśnie kolej stała się impulsem do przemysłowej rewolucji, gwałtownego wzrostu liczby mieszkańców i przestrzennego rozwoju, który pozwolił Raciborzowi wyjść daleko poza średniowieczne mury miejskie. Od połowy XIX wieku miasto zyskało bezpośrednie połączenia z Berlinem, Wiedniem, Budapesztem, a nawet Konstantynopolem, dzisiejszym Stambułem. W ciągu kolejnych dekad Racibórz doczekał się trzech dworców kolejowych, a dziś stoi u progu kolejnej wielkiej inwestycji – przebudowy linii Kędzierzyn-Koźle–Chałupki oraz kompleksowej modernizacji stacji Racibórz.

Geneza raciborskiej kolei sięga lat czterdziestych XIX wieku. Po doprowadzeniu kolei do Kędzierzyna oraz planowanym połączeniu austriackiej sieci kolejowej z Boguminem, Komitet Budowy Kolei Koźle–Bogumin zaplanował trasę łączącą oba miasta na odcinku liczącym 53 kilometry. Przedsięwzięcie wzbudziło duże zainteresowanie księcia pruskiego Wilhelma, który – dzięki wpływom księcia Lichnowskiego – objął projekt swoją protekcją. To właśnie wtedy w Raciborzu powołano spółkę akcyjną Kolej Wilhelma, dysponującą kapitałem 900 tysięcy talarów, wkrótce niemal podwojonym. Zadaniem spółki była budowa linii kolejowej z Kędzierzyna do Bogumina.

Pierwotnie linia miała przebiegać prawym brzegiem Odry, a dworzec kolejowy dla Raciborza zaplanowano w Lukasynie, dzisiejszym Dębiczu, w pobliżu lasu Obora, około czterech kilometrów od centrum miasta. Wówczas nie istniał jeszcze Kanał Ulga, a teren pomiędzy planowaną stacją a Raciborzem nieuchronnie uległby intensywnej zabudowie. Rozwiązanie to mogło mieć dla miasta niekorzystne skutki, podobne do tych, jakie dotknęły Koźle.

Zdecydowaną postawę w tej sprawie zajął ówczesny burmistrz Raciborza Schwarz, który domagał się usytuowania dworca w bezpośrednim sąsiedztwie miasta. Ostatecznie podjęto decyzję o budowie dwóch mostów kolejowych przez Odrę – w Raciborzu oraz pomiędzy Chałupkami a Boguminem. Wiązało się to z dodatkowymi kosztami rzędu 150 tysięcy talarów. Miasto Racibórz partycypowało w tych wydatkach, wykupując dodatkowe akcje spółki Kolei Wilhelma za 20 tysięcy talarów, po wcześniejszym zakupie akcji o wartości 7,5 tysiąca talarów. Magistrat przekazał także bezpłatnie ponad sześć hektarów gruntów pod infrastrukturę kolejową oraz zobowiązał się do dostosowania organizmu miejskiego do potrzeb nowego środka transportu. Równocześnie zapewniono dogodne połączenie z Płonią w postaci kładki przy moście kolejowym, co w tamtym czasie miało ogromne znaczenie komunikacyjne.

Tempo realizacji inwestycji do dziś budzi uznanie. Budowę rozpoczęto 24 kwietnia 1844 roku, a już 1 stycznia 1846 roku, po zaledwie roku i ośmiu miesiącach, pierwszy pociąg wjechał na raciborski dworzec. Prace utrudniały wyjątkowo niesprzyjające warunki pogodowe – w deszczowym 1844 roku Odra aż 22 razy wystąpiła z brzegów. Mimo to linia do Chałupek została oddana do użytku 1 maja 1847 roku, a 1 września 1847 roku kolej dotarła do Bogumina, zapewniając połączenie z Koleją Północną Cesarza Ferdynanda, prowadzącą do Wiednia i Krakowa. Było to pierwsze bezpośrednie połączenie kolejowe pomiędzy Prusami a Austro-Węgrami.

W początkowym etapie wybudowano tylko jeden tor na odcinku Koźle–Racibórz, choć już wtedy wykupiono grunty pod drugi. Wszystkie mosty i przepusty zaprojektowano z myślą o dwutorowej linii. Dynamiczny rozwój sieci kolejowej postępował bardzo szybko. W 1857 roku Towarzystwo Kolei Wilhelma zakończyło budowę linii z Katowic przez Rybnik, Racibórz, Baborów i Głubczyce do Karniowa, dzisiejszego czeskiego Krnova. Kolejne połączenia uruchamiano w następnych dekadach: w 1895 roku linię z Raciborza przez Krzanowice do Opawy, a w 1903 roku wąskotorową trasę z Płoni przez Markowice i Rudy do Gliwic.

Od samego początku kolej była przedsięwzięciem wyjątkowo dochodowym. Już w połowie XIX wieku przynosiła znaczące zyski akcjonariuszom. W 1856 roku, w trakcie realizacji strategicznej linii Katowice–Racibórz, Kolej Wilhelma wypłacała dywidendę sięgającą aż 16 procent. Był to wyraźny dowód na to, że inwestycja w infrastrukturę kolejową była nie tylko impulsem rozwojowym dla regionu, ale także przedsięwzięciem o wysokiej rentowności.

180 lat od wjazdu pierwszego pociągu na raciborski dworzec kolej ponownie staje się jednym z kluczowych tematów rozwoju miasta. Planowana modernizacja linii Kędzierzyn-Koźle–Chałupki oraz przebudowa stacji Racibórz wpisują się w długą tradycję inwestowania w kolej, która od samego początku była dla Raciborza źródłem rozwoju, prestiżu i wymiernych korzyści gospodarczych.

opr. w, źródło: P. Newerla, Dzieje Raciborza i jego dzielnic (2008). Czytaj: Kolej na ziemi raciborskiej - historia

Pocztówka ze zbiorów H. Sowika