Energia zostaje na miejscu. Od Krzyżanowic po Racibórz rodzi się nowy model lokalnej transformacji energetycznej

Lokalna odpowiedź na globalne wyzwania

Jeszcze kilkanaście lat temu dyskusja o bezpieczeństwie energetycznym koncentrowała się niemal wyłącznie na dużych elektrowniach, krajowych sieciach przesyłowych czy cenach surowców na światowych rynkach. Dzisiaj coraz wyraźniej widać, że równie istotna staje się energetyka lokalna – oparta na odnawialnych źródłach energii, współpracy samorządów oraz aktywnym udziale mieszkańców.

Nie jest to przypadek. Ostatnie lata pokazały, jak bardzo europejski rynek energii jest podatny na kryzysy gospodarcze, geopolityczne i gwałtowne wzrosty cen. W efekcie samorządy zaczęły szukać rozwiązań pozwalających nie tylko ograniczyć wydatki na energię, ale również zwiększyć własną odporność na zewnętrzne zawirowania. Właśnie z takiego myślenia rodzi się idea spółdzielni energetycznych.

Ich podstawowym zadaniem jest produkowanie energii tam, gdzie jest ona zużywana. Dzięki temu ograniczane są koszty przesyłu, poprawia się efektywność wykorzystania odnawialnych źródeł energii, a pieniądze wydawane na zakup energii pozostają w lokalnej gospodarce. To model, który od lat rozwija się w wielu krajach Europy Zachodniej, a obecnie coraz śmielej wkracza również do Polski.

Forum, które wyznacza kierunek

Nieprzypadkowo właśnie temu zagadnieniu poświęcono I Forum Spółdzielni Energetycznych i Liderów Transformacji w województwie śląskim. Spotkanie zorganizowane w historycznej Sali Sejmu Śląskiego miało znacznie szerszy wymiar niż zwykła konferencja branżowa. Było próbą połączenia samorządów, instytucji finansujących inwestycje, świata nauki i praktyków, którzy już dziś realizują projekty związane z energetyką obywatelską.

W briefingu prasowym poprzedzającym wydarzenie uczestniczyli wicemarszałek województwa śląskiego Grzegorz Boski, prezes Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach Mateusz Pindel, dyrektor oddziału regionalnego KOWR Witold Łacny, radni Sejmiku Województwa Śląskiego Bronisław Karasek i Marek Bieniek, dyrektor śląskiego oddziału ARiMR Lesław Siedlak oraz prezes Spółdzielni Energetycznej Meander Janusz Buda.

Już sam skład uczestników pokazywał, że transformacja energetyczna przestaje być wyłącznie tematem technicznym. Coraz częściej staje się zagadnieniem dotyczącym rozwoju regionalnego, bezpieczeństwa gospodarczego i przyszłości samorządów.

Program forum obejmował zarówno kwestie formalne związane z zakładaniem spółdzielni energetycznych, jak i praktyczne aspekty ich finansowania oraz codziennego funkcjonowania. Nie zabrakło także miejsca na wymianę doświadczeń oraz dyskusję o przeszkodach, które nadal utrudniają rozwój lokalnych wspólnot energetycznych.

WFOŚiGW zmienia sposób myślenia o transformacji

Jednym z najważniejszych bohaterów forum był Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach. Jeszcze do niedawna działalność Funduszu kojarzona była przede wszystkim z dofinansowaniami do wymiany źródeł ciepła, termomodernizacji czy instalacji fotowoltaicznych. Obecnie coraz wyraźniej widać, że WFOŚiGW chce odegrać znacznie większą rolę – stać się instytucją wspierającą kompleksową transformację energetyczną całych społeczności.

Podczas forum zaprezentowano instrumenty finansowe skierowane właśnie do spółdzielni energetycznych. Kierownik Zespołu Transformacji Energetycznej Łukasz Frydel przedstawił możliwości wsparcia zarówno na etapie przygotowania dokumentacji, jak i realizacji inwestycji.

To niezwykle istotny sygnał dla samorządów. Największą przeszkodą przy tworzeniu lokalnych wspólnot energetycznych nie jest bowiem sama idea, lecz koszty analiz, dokumentacji technicznej, projektów oraz pierwszych inwestycji. Bez odpowiednich źródeł finansowania wiele takich przedsięwzięć pozostałoby jedynie na papierze.

Fundusz wyraźnie pokazuje, że chce być partnerem samorządów w tym procesie. To zmiana filozofii działania – od wspierania pojedynczych inwestycji do budowania całych lokalnych systemów energetycznych.

Krzyżanowice jako wzór dla regionu

Jednym z najciekawszych punktów forum była prezentacja Spółdzielni Energetycznej Meander z Krzyżanowic. Nieprzypadkowo właśnie ten podmiot został wskazany jako przykład dobrych praktyk dla całego województwa.

Meander nie ogranicza swojej działalności wyłącznie do produkcji energii. Od początku zakłada budowę lokalnej wspólnoty odpowiedzialnej za własne bezpieczeństwo energetyczne. Sama nazwa spółdzielni nawiązuje do Odry i jej naturalnych meandrów, podkreślając ścisły związek przedsięwzięcia z miejscem, w którym powstało.

Misja spółdzielni opiera się na przekonaniu, że energia powinna służyć przede wszystkim mieszkańcom. Nie chodzi jedynie o produkcję prądu z odnawialnych źródeł energii, lecz o stworzenie systemu, w którym lokalna społeczność ma wpływ na sposób jego funkcjonowania, kierunki rozwoju i podejmowane inwestycje.

To model oparty na współodpowiedzialności. Członkowie spółdzielni nie są wyłącznie odbiorcami energii, ale współgospodarzami całego przedsięwzięcia. W praktyce oznacza to większą kontrolę nad kosztami, większą przejrzystość funkcjonowania oraz możliwość wspólnego podejmowania decyzji dotyczących przyszłych inwestycji.

Meander dużą wagę przywiązuje również do edukacji. Organizowane są spotkania informacyjne, warsztaty oraz działania skierowane do mieszkańców, przedsiębiorców i szkół. Celem jest budowanie świadomości, że transformacja energetyczna nie polega wyłącznie na montażu paneli fotowoltaicznych, ale na zmianie sposobu myślenia o energii jako wspólnym dobru.

Nie mniej ważnym elementem pozostają innowacje. Spółdzielnia zakłada rozwój magazynów energii, nowoczesnych systemów zarządzania produkcją oraz dalsze zwiększanie wykorzystania odnawialnych źródeł energii. To właśnie takie rozwiązania będą decydować o konkurencyjności lokalnych wspólnot energetycznych w najbliższych latach.

Samorządy zaczynają patrzeć dalej niż jedna kadencja

Forum pokazało jeszcze jedną ważną zmianę. Coraz więcej samorządów zaczyna postrzegać inwestycje energetyczne nie jako koszt, lecz jako element wieloletniej strategii rozwoju.

Jeszcze kilka lat temu głównym celem było pozyskanie dotacji na pojedyncze instalacje fotowoltaiczne. Obecnie coraz częściej mówi się o budowie całych lokalnych systemów energetycznych obejmujących produkcję energii, jej magazynowanie, bilansowanie oraz inteligentne zarządzanie zużyciem.

To oznacza zupełnie nowe podejście do funkcjonowania gmin. Energia przestaje być wyłącznie kolejną pozycją w budżecie, a zaczyna być jednym z najważniejszych czynników wpływających na rozwój lokalnej gospodarki.

Racibórz rozpoczyna własną drogę

Tematy poruszane podczas forum znajdują już odzwierciedlenie w decyzjach podejmowanych przez samorządy. Jednym z najbardziej aktualnych przykładów jest Racibórz.

Podczas czerwcowej sesji Rady Miasta radni podjęli uchwałę o utworzeniu i przystąpieniu miasta do „Spółdzielni Energetycznej Miasta Racibórz". To decyzja, która może mieć znaczenie nie tylko dla finansów miasta, ale również dla jego długofalowego rozwoju.

Podstawę prawną stanowi ustawa o samorządzie gminnym, zgodnie z którą rada gminy podejmuje decyzje dotyczące tworzenia i przystępowania do spółek oraz spółdzielni. Jednocześnie do zadań własnych gmin należy zapewnienie dostaw energii elektrycznej i cieplnej mieszkańcom.

W uzasadnieniu uchwały wskazano, że nowa spółdzielnia ma służyć realizacji zadań związanych z racjonalnym gospodarowaniem energią, zwiększaniem udziału odnawialnych źródeł energii oraz ochroną środowiska. W praktyce oznacza to budowanie lokalnego systemu energetycznego, który w przyszłości może obejmować kolejne miejskie jednostki oraz nowe instalacje OZE.

Dlaczego dopiero teraz?

Możliwość utworzenia miejskiej spółdzielni energetycznej pojawiła się dopiero po zmianach legislacyjnych przyjętych w 2025 roku. Wcześniejsze przepisy ograniczały funkcjonowanie takich podmiotów wyłącznie do gmin wiejskich i miejsko-wiejskich.

Nowelizacja ustawy o odnawialnych źródłach energii otworzyła tę możliwość również dla miast. Choć część przepisów oczekuje jeszcze na zakończenie procedur związanych z oceną Komisji Europejskiej, Racibórz postanowił nie czekać z przygotowaniami.

To decyzja świadcząca o strategicznym podejściu do przyszłości. Samorząd chce być gotowy do rozpoczęcia działalności spółdzielni natychmiast po zakończeniu wszystkich formalności wynikających z prawa unijnego.

Nie tylko rachunki za prąd

Najczęściej pojawiające się pytanie brzmi: czy taka spółdzielnia rzeczywiście przyniesie oszczędności?

Odpowiedź nie sprowadza się wyłącznie do wysokości rachunków za energię. Oczywiście jednym z głównych celów jest ograniczenie kosztów funkcjonowania miejskich jednostek poprzez lepsze wykorzystanie energii produkowanej lokalnie. Jednak korzyści mogą być znacznie szersze.

Spółdzielnia energetyczna pozwala lepiej bilansować produkcję i zużycie energii, zwiększać udział odnawialnych źródeł, ograniczać emisję zanieczyszczeń oraz skuteczniej planować kolejne inwestycje. W dłuższej perspektywie może również ułatwić pozyskiwanie środków zewnętrznych na rozwój infrastruktury energetycznej.

To inwestycja nie tylko w niższe koszty, ale także w większą odporność miasta na przyszłe kryzysy energetyczne.

Początek nowego etapu

I Forum Spółdzielni Energetycznych i Liderów Transformacji pokazało, że województwo śląskie wchodzi w nowy etap rozwoju lokalnej energetyki. Kluczową rolę odgrywa w nim WFOŚiGW w Katowicach, który nie ogranicza się już do finansowania pojedynczych przedsięwzięć, ale staje się animatorem całego procesu transformacji. Równie ważne są doświadczenia Spółdzielni Energetycznej Meander z Krzyżanowic, udowadniającej, że energetyka obywatelska może skutecznie funkcjonować również w praktyce.

Na tym tle decyzja Rady Miasta Racibórz nie jest jedynie formalnym przyjęciem uchwały. To deklaracja, że miasto chce uczestniczyć w zmianach zachodzących w polskiej energetyce i budować własną niezależność w oparciu o lokalne zasoby. Ostateczny sukces będzie zależał od skali przyszłych inwestycji, zaangażowania partnerów i możliwości pozyskania środków finansowych, jednak kierunek wydaje się już wyznaczony.

Energia przyszłości coraz częściej nie będzie powstawała setki kilometrów od odbiorcy. Będzie produkowana tam, gdzie mieszkają ludzie, funkcjonują szkoły, urzędy i przedsiębiorstwa. Jeśli ten model się sprawdzi, spółdzielnie energetyczne mogą stać się jedną z najważniejszych zmian w funkcjonowaniu polskich samorządów od czasu reformy administracyjnej. To nie tylko projekt energetyczny, ale również nowa filozofia rozwoju lokalnych wspólnot, oparta na współpracy, odpowiedzialności i wykorzystaniu potencjału miejsca, w którym żyjemy.

„Za treści zawarte w materiale dofinansowanym ze środków WFOŚiGW w Katowicach odpowiedzialność ponosi Redakcja”.