Śląski Okręg Służby Więziennej świętował w Raciborzu. Na zamku otwarto izbę pamięci SW

Święto Służby Więziennej przypada na 8 lutego, na pamiątkę ustanowienia przez Marszałka Piłsudskiego 8 lutego 1919 r. Dekretu o Tymczasowych Przepisach Więziennych. Gośćmi śląskich funkcjonariuszy byli dziś m.in. wojewoda, prezes Sądu Apelacyjnego w Katowicach, dolnośląski komendant policji i wielu innych oficjeli. Podczas uroczystości wręczono odznaczenia państwowe, wojewódzkie i resortowe, funkcjonariuszom Służby Więziennej oraz osobom wspierającym działania Śląskiej Służby Więziennej. Awanse na wyższe stopnie służbowe otrzymało 140 funkcjonariuszy SW w korpusie podoficerów, 26 oficerów i 11 chorążych. Przyznano również 44 odznak „Za zasługi w pracy penitencjarnej”.

Połączenie święta służby więziennej z otwarciem izby tradycji na Zamku Piastowskim w Raciborzu nie było przypadkowe. - Chcieliśmy pokazać pewną ciągłość między tym, z czego Służba Więzienna wyrasta, niemal stuletnią tradycją zapoczątkowaną tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, a współczesnością. Dziś Służba Więzienna jest formacją w pełni profesjonalną, skupia w swoich szeregach ludzi bardzo dobrze wykształconych, posługujących się bogatym warsztatem pracy. Jest to służba otwarta na współpracę, korzystająca z dorobku naukowego i sama mająca swój wkład w rozwój nauki. Funkcjonariusze biorą udział w konferencjach naukowych, sami też często stanowią kadrę naukową uczelni wyższych - mówi mjr Justyna Bednarek, rzecznika OISW w Katowicach.

- Pomysł zrodził się wiosną zeszłego roku. Na zamku funkcjonowało dawniej więzienie o czym świadczą zachowane źródła. Zapytaliśmy więc Zakład Karny w Raciborzu, czy jest zainteresowany zagospodarowaniem dwóch wolnych pomieszczeń na pierwszej kondygnacji, przypominających wyglądem cele, na potrzeby swojej izby pamięci. Więzienie przy ul. Eichendorffa to przecież unikalny obiekt w Polsce z XIX-wieczną genezą, dawne centralne więzienie w Polsce, więc warto w ogólnodostępnym miejscu opowiedzieć o jego historii - mówi Grażyna Wójcik, dyrektor Agencji Promocji Ziemi Raciborskiej i Wspierania Przedsiębiorczości na Zamku Piastowskim. Szybko przyszła odpowiedź. Zainteresowanie tematem wyraził Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Katowicach. - Tak, ku naszemu zdumieniu i wielkiemu zadowoleniu, zrodziła się koncepcja urządzenia izby tradycji całego śląskiego więziennictwa - dodaje dyrektor Wójcik. Inspektorat w Katowicach jest największy w Polsce. W jego skład wchodzi aż szesnaście jednostek.

Czy warto zwiedzić izbę? - Jest to jedyna w Polsce tak wszechstronna wystawa o więziennictwie dostępna każdemu turyście. W Polsce mamy dwie wystawy poświęcone więziennictwu - w Centralnym Ośrodku Szkolenia Służby Więziennej w Kaliszu oraz w Areszcie Śledczym w Warszawie Mokotów, ale nie są one ogólnodostępne. Przygotowania do wystawy trwały od połowy zeszłego roku. Elementy umundurowania, sprzętu uzbrojenia i wyposażenie celi oraz mapy zostały przekazane przez dyrektorów śląskich więzień, pochodzą głównie z Raciborza, Zabrza, Katowic i Mysłowic, wiele szczególnie cennych pamiątek przekazał z prywatnych zbiorów funkcjonariusz SW z Cieszyna, mł.chor. Krzysztof Neścior, od lat pasjonujący się historią i prowadzący w Cieszynie własne Muzeum. Część eksponatów została przekazana przez innych funkcjonariuszy - dodaje mjr Justyna Bednarek.

Wystawa mieści się w trzech pomieszczeniach na pierwszej kondygnacji zamku. Jest też podzielona na trzy części. - W sali głównej pokazaliśmy zbiory i pamiątki odnoszące się wprost do tradycji Służby Więziennej. W gablocie umieszczono odznaczenia resortowe (dawne i współczesne), elementy oryginalnego umundurowania, w tym także replikę munduru z okresu międzywojennego. Jest ziemia katyńska przywieziona przez funkcjonariusza z ZK Cieszyn podczas Pielgrzymki delegacji Służby Więziennej do Katynia we wrześniu 2009, rogatywka Wojska Polskiego z 1945 r. wykorzystywana wówczas w umundurowaniu strażników więziennych; odznaka przedwojennej Straży Więziennej z 1928 r., emitowana z okazji 10-lecia jej funkcjonowania. Zgromadziliśmy również elementy uzbrojenia i wyposażenia funkcjonariuszy, dziś już nie używane. Całość uzupełnia kolekcja fotografii, z których część pochodzi z archiwów Narodowego Archiwum Cyfrowego (nieodpłatnie nam udostępnionych), a część z prywatnych zbiorów funkcjonariuszy Służby Więziennej (z czego większość niepublikowana). Fotografie ilustrują Straż Więzienną lat 30. ubiegłego wieku (źródła NAC), służbę funkcjonariuszy w przeciągu niemal ostatnich stu lat, jak również ich życie już po służbie, z rodzinami, w gronie kolegów. W osobnej sali zaaranżowaliśmy celę więzienną nawiązując do historycznych źródeł potwierdzających istnienie na Zamku Piastowskim więzienia. W celi mamy oryginalne drzwi do celi z 1896 r., wykonane na zamówienie austriackiego ministerstwa więziennictwa dla zakładu karnego w Cieszynie, które przez sto lat pełniły w cieszyńskim więzieniu swą funkcję, przedwojenny zamek i fragment kraty z zakładu karnego w Raciborzu, jeden z niewielu (jeśli nie ostatni) zachowany w Polsce pojemnik na nieczystości, tzw. bomba, wykorzystywany dawniej w więzieniach, w których nie było kanalizacji; stare więzienne łóżko i oryginalną więzienną odzież dla skazanych sprzed kilkudziesięciu lat, szafkę i oryginalna grzałkę wykonaną przez więźniów (tzw. buzała), rękodzieła wykonane przez skazanych (tzw.fajans). Zadbaliśmy również o to, aby w salach znalazły się materiały pokazujące współczesną Służbę Więzienną. Zwiedzający będą mogli obejrzeć prezentacje multimedialne, filmy (m.in. Pamięć krat. 1919-2009 – film powstały w Areszcie Śledczym w Gdańsku), a od 15 lutego również wystawę fotograficzną „Śląska Służba Więzienna w architekturze”, która pokazuje, że nie wszystko co funkcjonalne musi być brzydkie. Na zdjęciach wykonanych przez bardziej i mniej znanych artystów współpracujących ze śląską SW (m.in.Elżbieta Lempp, Adam Maniura) oraz przez funkcjonariuszy SW możemy podziwiać XIX – wieczną architekturę jednostek penitencjarnych, w nią wtopione zabezpieczenia techniczno–ochronne, mury i fragmenty więziennych korytarzy. Dla zwiedzających Służba Więzienna przygotowała również informatory i egzemplarze pisma branżowego „Forum Penitencjarne” - opisuje mjr Bednarek.

Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Katowicach został powołany w dniu 1 września 1996 r. Okręg katowicki jest pierwszym co do wielkości w kraju, zasięgiem terytorialnym obejmuje województwo śląskie. Łącznie we wszystkich jednostkach penitencjarnych przebywa przeciętnie ponad 7,7 tys. osadzonych. Dyrektorowi Okręgowemu Służby Więziennej w Katowicach podlega 9 aresztów śledczych (Bielsko Biała, Bytom, Częstochowa, Gliwice, Katowice, Mysłowice, Sosnowiec, Tarnowskie Góry, Zabrze) i 7 zakładów karnych (Cieszyn, Herby, Jastrzębie - Zdrój Lubliniec, Racibórz, Wojkowice, Zabrze). W ramach jednostek funkcjonuje pięć oddziałów terapeutycznych (dla osób z zaburzeniami psychicznymi, upośledzonych umysłowo, uzależnionych od alkoholu i narkotyków), Zespół Szkół dla Dorosłych, Ośrodek Diagnostyczny oraz przywięzienny szpital z oddziałem internistycznym i okulistycznym. Na terenie jednostek penitencjarnych funkcjonują dwa oddziały dla osadzonych szczególnie niebezpiecznych, stwarzających poważne zagrożenie społeczne. Są to oddziały w ZK Racibórz i AŚ Katowice, w których stworzono szczególne warunki zapewniające wzmożoną ochronę społeczeństwa i bezpieczeństwo zakładu. Na oddziałach tych może przebywać w sumie 44 najgroźniejszych przestępców. W dwóch jednostkach – w ZK Lubliniec i AŚ Katowice - karę odbywają również skazane kobiety. W okręgu katowickim pełni służbę niemal 2,5 tys. funkcjonariuszy. Zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa realizuje w więzieniach przede wszystkim służba ochronna. W okręgu katowickim służba ochronna to 1473 funkcjonariuszy działów ochrony, co stanowi niemal 60% kadry Służby Więziennej Śląska. W 2010 r. z kadry ochronnej powołano Grupę Interwencyjną Służby Więziennej. W jej szeregach znaleźli się funkcjonariusze o szczególnych predyspozycjach psychofizycznych, którzy m.in. działają w sytuacjach zagrożenia występujących na terenie więzień lub podczas transportowania skazanych.

Na drugim piętrze Zamku urządzono również czasową wystawę zdjęć pokazujących śląskie areszty i więzienia. Jej autorzy to:
- Elżbieta Lempp – artystka fotografuje od lat 80-ych XX wieku. Jej czarno-białe prace ukazują się w licznych pismach i periodykach. Współpracuje z wydawnictwami literackimi oraz portalem internetowym www.culture.pl. Wystawia w kraju i zagranicą. Jej prace znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie oraz zbiorach prywatnych. Prezentowane fotografie są częścią projektu fotograficznego ”Sztuka w pudle.Resoc.” . Od listopada 2010 do lipca 2012 roku fotografka odbyła 17 wypraw do zakładów karnych w Polsce i Szwajcarii. Fotografowała w zakładach karnych w Zabrzu, Lublińcu i Wojkowicach, w aresztach śledczych w Mysłowicach i Katowicach.
- Adam Maniura – nauczyciel i pasjonat fotografii, w 2012 roku współpracował ze śląską Służbą Więzienną prowadząc dokumentację fotograficzną obiektów więziennych. Fotografował areszty śledcze w Katowicach i Bytomiu. Autor książki „A mogłem zostać Kardynałem”, współautor „Ale faza!”.
- Piotr Kochański – fotoreporter i członek zespołu redakcyjnego pisma Służby Więziennej „Forum Penitencjarne”. Część fotografii pochodzi ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, przedstawiają zasadniczo Więzienie Karno – Śledcze w Katowicach w latach 30-tych XX w., pozostałe zostały wykonane przez funkcjonariuszy Służby Więziennej.

opr. w