Raciborskie archiwum nazistów z dwoma milionami zrabowanych książek

Niemiecki nazista został oskarżony nie tylko o zbrodnie przeciwko ludzkości, ale również o niszczenie kultury podbitych narodów i grabież ich dorobku na niespotykaną w dziejach skalę, która dotyczyła całej okupowanej Europy. Alfred Rosenberg już w latach trzydziestych tworzył podwaliny pod nazistowskie centrum badań, które miało być powiązane z uniwersytetem dla przyszłych elit tysiącletniej Rzeszy. Instytucja ta musiała być jednak wyposażona w materiały naukowe do pozyskiwania których wyznaczono ideologa , który stworzył strukturę organizacyjną nazwaną Sztab Operacyjnym Rosenberga. Ta właśnie instytucja na okupowanych przez Niemców terenach zajmowała się rabowaniem dóbr kultury podbitych narodów. Działania grupy skupiały się na rabunku mebli, dzieł muzycznych i książek.

Siedziba instytucji Rosenberga znajdowała się w Berlinie, lecz wskutek nalotów alianckich latem 1943 roku postanowiono ją wraz ze zrabowanymi książkami przenieść w inne miejsce. Wybór padł na Racibórz, o czym decydowało położenie miasta i bardzo dobre połączenie kolejowe z całą Europą.

Centrala biura Sztabu Operacyjnego Rosenberga została przeniesiona do raciborskiego klasztoru franciszkanów na ulicę Sudecką 27. Główny magazyn zrabowanych książek postanowiono urządzić w opustoszałej synagodze miasta i w żydowskiej łaźni. Budynki te z oczywistych względów w 1943 roku były puste i tylko lekko zniszczone po upiornych wydarzeniach nocy kryształowej w listopadzie 1938 roku, kiedy w całych Niemczech doszło do pogromu Żydów. W pożydowskich budynkach umieszczono woluminy które zrabowano we Francji i w Belgii. Były to głównie książki żydowskich intelektualistów, jak również zbiory rodziny Rothshildów. Wśród nich najcenniejsze były te należące do Andre Gide'a i Leona Bluma.

Po krótkim czasie, poza księgozbiorami przywożonymi z Berlina, w Raciborzu zaczęły pojawiać się zrabowane księgozbiory ze wschodu, zaczęto więc wykorzystywać na magazyny budynki wokół synagogi i inne. Jeden z większych magazynów znajdował się się na raciborskim rynku w domu handlowym po żydowskim kupcu Walterze Eblu. Kiedy wojska niemieckie wkroczyły do niegdyś polskiego Nieświeża, okupowanego wcześniej przez Sowietów w Raciborzu pojawił się transport książek, z rękopisami należącymi do książęcego rodu Radziwiłłów. Nowe, niemieckie łupy umieszczono na ulicy Niedertorstrasse 108, czyli na dzisiejszej ulicy Młyńskiej, choć numer budynku, jeżeli przetrwał wojnę, zapewne jest inny. W miarę posuwania się ofensywy niemieckiej na wschód do miasta zaczęło spływać takie ilości księgozbiorów, że Rosenberg podjął decyzję o zwiększeniu przestrzeni magazynowej. Dwieście tysięcy nowych woluminów z Mińska umieszczono więc w pobliskim Pawłowie. Fabryka papierosów w Krzanowicach również została magazynem dla książek ze wschodu, a dodatkowo pojawiła się w niej zawartość dziesięciu wagonów złupionych dóbr kultury przechowywanych wcześniej w Berlinie. Po zdobyciu przez Niemców Kijowa w mieście pojawiła się zawartość tamtych bibliotek z książkami carskimi włącznie. Przestrzenią magazynową stały się więc zamek w czeskich dzisiaj Silcherowicach, magazyny w Tworkowie i zamek Chrostach.

Największą jednak filią Sztabu Operacyjnego Rosenberg stała się Pszczyna. Właściciele tamtejszego pałacu, członkowie rodziny von Pless nie mieli świadomości czym zajmuje się nazistowska grupa i nie mogli odmówić udostępnienia budynków. Pałacowe magazyny i pomieszczenia pobliskiego szpitala zostały, podobnie jak w Raciborzu i okolicach, zaadoptowane na potrzeby przechowywania złupionych księgozbiorów. Szacunkowo przyjmuje się, że w Raciborzu i okolicach niemieccy naziści zgromadzili około dwóch milionów woluminów.
Alfred Rosenberg nadzorujący magazynowanie i porządkowanie spływających do Raciborza zagrabionych z całej Europy książek nieustająco prowadził prace badawcze nad wyższością rasy panów i niższością Żydów oraz Słowian. Skutki jego prac zostały zaprezentowane nazistowskim dygnitarzom na wystawie w Raciborzu, która odbyła się w maju 1944 roku. Zaproszonym gościom przedstawiono również domniemane dowody na powiązania pomiędzy żydowskimi masonami a Winstonem Churchillem i prezydentem USA, Franklinem Rooseveltem.

Z chwilą zbliżania się frontu sowieckiego do Raciborza, Alfred Rosenberg podjął decyzję o ewakuacji dwóch milionów książek w głąb Niemiec. Na nową bazę dla złupionych dóbr kultury wyznaczono miasto Lichterfels i zamek Banz w Górnej Frankonii. Miejsca te były prywatnymi posiadłościami pracowników biura Alfreda Rosenberga. Ostatecznie cała grupa nazistów uciekła z miasta pomiędzy 12 a 14 lutym 1945 roku. Część zbiorów udało się wywieźć z Raciborza i dotarły w okolice Drezna, większość została jednak w wagonach w okolicach Pszczyny i Mysłowic. Niektóre z ksiąg zostały przejęte przez Sowietów i część z nich zaginęła w niewyjaśnionych okolicznościach, co dotyczy transportu z Drezna do Kijowa. Inna część księgozbioru została odnaleziona na terenie Niemiec po zakończeniu wojny i zwrócona prawowitym właścicielom. Wiedza o powojennych losach woluminów do dziś jest niepełna. To, że część książek zaginęła wynika z dokumentacji pozostawionej przez grupę Rosenberga. Nie zniszczono jej, co zazwyczaj praktykowano na krotko przed wejściem wojsk alianckich. Ślady zbrodniczej działalności diabła, który stworzył Hitlera są w dyspozycji uniwersytetu Harvarda w USA. Prace nad nimi prowadzi profesor Patricia Kennedy Grimsed. Część efektów swoich badań opublikowała w "Roads to Ratibor: Library and Archival Plunder by the Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg" w roku 2005. Praca została przetłumaczona na język polski przez Tomasza Olszewskiego z Poznania. Zagadnienie zrabowanych książek, które przechowywano w czasie wojny w Raciborzu jest również tematem książek dokumentalnych Andersa Rydella ze Szwecji, który opublikował w lutym tego roku książkę "The Book Thieves. The Nazi Looting of Europe's Libraries and the Race to Return a Literary Inheritance".

Raciborski wątek nazistowskich grabieży leży więc ciągle w polu zainteresowania i naukowców, i dziennikarzy śledczych na świecie. Dzieje się tak, ponieważ zagadka losów zagrabionych dzieł nie została do końca rozwikłana. Nie można wykluczyć, że część księgozbiorów nigdy nie opuściła Raciborza i jego okolic.

Dr Jan Krajczok